देशातील जेन-झी आंदोलन आणि त्याची ‘‘अदृश्य’’ अशी पण परिणामकारक ठरलेली आठ विलोभनीय वैशिष्ट्यं

कॉकरोच जनता पार्टी, अन्य संघटना आणि तरुणाईच्या साधारण दीड महिने चाललेल्या, अनेक रोमांचक टप्प्यांनी भरलेल्या, आंदोलनानंतर शिक्षणमंत्र्यांना अखेर राजीनामा द्यावा लागला. मोजता येणार नाहीत, अशा आठ गोष्टी या आंदोलनातून प्रतीत होतात. त्या चिरकाल टिकणाऱ्या असतील वा नसतील. अशा सामाजिक घटना काही कुणी एके ठिकाणी बसून नियोजित केलेल्या नसतात, परंतु आंदोलनाच्या या काहीशा ‘अदृश्य’ अशा गुणधर्मांची दखल मात्र घ्यावयासच हवी.......

वैविध्यपूर्ण संस्कृतींनी नटलेल्या आपल्या देशात फक्त एका गटाला लागू होईल, अशी भाषा शासकीय-प्रशासकीय पातळीवर वापरणं, हे अत्यंत संकुचितपणाचं लक्षण आहे!

मंदिर हे हिंदू धर्मियांचं प्रार्थनास्थळ. तिथं देवाची पूजाअर्चा केली जाते. आपण जेव्हा एखाद्या गोष्टीची पूजा करतो, तेव्हा तिची मनापासून काळजी घेतो. तशीच काळजी या केंद्रांमध्ये आरोग्याची घेतली जावी, असा केंद्र सरकारचा मानस असावा. एखाद्या विशिष्ट गटाचा त्यांच्या समुदायापुरता म्हणून हा विचार स्तुत्य आहे, परंतु ‘धर्मनिरपेक्षता’ हे तत्त्व मानणाऱ्या या देशात फक्त ‘मंदिर’ हे प्रार्थनास्थळ मानणारे लोक राहत नाहीत.......

‘अ‍ॅनिमल’ : सद्य परिस्थितीशी संबंधित सामाजिक-सांस्कृतिक पडघम एखाद्या कलाकृतीच्या माध्यमातून ‘हुकुमी एक्क्या’सारखे कशा प्रकारे वापरले जात आहेत, याचे हा चित्रपट एक उत्तम उदाहरण आहे

मनोरंजन म्हणून ‘अ‍ॅनिमल’ हा चित्रपट जरूर पाहायला हवा, परंतु त्याच्या आडून सांगितल्या जाणाऱ्या ‘विचारा’त नेमकी काय गडबड आहे, तो जाणीवपूर्वक बनवलेल्या एखाद्या योजनेचा वा प्रोपगंडाचा भाग तर नाही ना, याचीही खातरजमा करून घेतली पाहिजे. उत्तम दिसणारं पेय चवीलाही उत्तम असतंच असं नाही, त्यात ‘भेसळ’ही असू शकते. कधी कधी तर ते आपल्या निरोगी ‘शारीरिक स्वास्थ्या’च्या दृष्टीनं ‘अपायकारक’ही असू शकतं.......

‘मन की आँखे’ : समाजाला आणि व्यवस्थेला मानसिक आरोग्याचा आरसा उत्तमरीत्या दाखवणारा लघुपट. आता आपलं काम आहे- त्यात स्वतःला निरखून बघण्याचं...

सामाजिक विषय चित्रपटातून मांडणं हे तसं जोखमीचं काम. विषय किचकट, उपदेशात्मक होणार तर नाही ना, हे एका बाजूला सांभाळावं लागतं; तर गोष्ट सांगताना वाहवत जाऊन जे मुख्य संदेश द्यायचे आहेत, ते बाजूला राहणार नाहीत ना, हेही पाहावं लागतं. पण सुमित्रा भावे यांच्यासारख्या कसलेल्या लेखिका-दिग्दर्शिका असताना ही कसरत सुरेख जमली नसती तरच नवल.......

‘द बॉय इन द स्ट्राईप्ड पायजमाज्’ : आत्ताचं जग येणाऱ्या पिढ्यांना फक्त एका चष्म्यातून दाखवायचं की, विविध चष्म्यांतून?

आपल्या देशाच्या परिघात राहून जगाच्या इतिहासाशी संबंधित काही वाचणं हेसुद्धा नवीन अर्थबोध घडवणारं. आज आपला देश एका विशिष्ट सांस्कृतिक परिस्थितीमध्ये आहे. उघड उघड आणि छुप्या पद्धतीनं विचारधारांचं युद्ध खेळवलं जात आहे. एका विशिष्ट सांस्कृतिक परिस्थितीमध्ये एक अख्खी पिढी घडत आहे. पण आपल्याला कुठे माहिती आहे की, आपल्या देशातील असंख्य ‘ब्रुनो’ काय विचार करत आहेत? त्यांना काय वाटतं?.......

‘अ सुटेबल बॉय’ : स्वतंत्र भारताला समजून घेण्यासाठी अतिशय ‘सुटेबल’ असलेली वेबमालिका

गेल्या काही वर्षांतला भारत बघितला तर अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याची गळचेपी वाढत चाललेली आहे. धार्मिक किंवा राष्ट्रीय ओळख विचारात घेऊन कलेवर, कलाकारांवर बंदी घातली जात आहे. या पार्श्वभूमीवर प्रस्तुत मालिकेतील स्वातंत्र्योत्तर काळामध्ये कलेच्या माध्यमातून जिवंत असलेले हिंदू-मुस्लीम ऐक्य मनास स्पर्शून जाते. आपली राष्ट्रीय ओळख शोधणाऱ्या स्वतंत्र भारताचे पुनरावलोकन करण्याची एक संधी प्रेक्षक म्हणून मिळते.......

‘कॉल हिम एडी’ - ‘स्पर्शा’बाबतचे भयानक आणि भयंकर गैरसमज दूर करणारा लघुपट

सध्याच्या करोना काळात तर मानवी स्पर्शाचे महत्त्व माणसाला एका वेगळ्या पातळीवर उलगडत आहे. ‘स्पर्श’ निषिद्ध करून भावनांच्या व्यक्त होण्याला रोखू पाहणाऱ्या आपल्या संस्कृतीला हा लघुपट बेधडक प्रश्न विचारतो. सोबतच पाच इंचाची मोबाईलची दुनिया, आजच्या जगात महत्त्वाकांक्षी असण्याची आपली पळापळ यावरही शंका उपस्थित करतो. एका नवीन विचाराचा परिचय करून देताना ना त्यातील कथामूल्य हरवते, ना कुठले दृश्य भडक केले जाते.......

‘करोना व्हायरस’सारख्या आपत्ती उद्भवतात, तेव्हा समाजातलं ‘कटु वास्तव’ अधिक तीव्र स्वरूपात उघडं पडतं!

शहराच्या आणि या वर्गाच्या मध्ये फक्त ‘व्यापार’ उरतो, पण मानवी समाज फक्त व्यापारी तत्त्वावर जगणारा नाही, तो सहकार्याच्या, एकात्मतेच्याही तत्त्वावर जगणारा आहे. त्यामुळेच करोनासारख्या आपत्ती उद्भवतात, तेव्हा समाजातलं हे कटु वास्तव अधिक तीव्र स्वरूपात उघडं पडतं. सद्यपरिस्थितीत आपण या वर्गाला एक समाज म्हणून थोडं संवेदनशीलतेनं निदान ‘ऐकू’ जरी शकलो, तरी एकात्मतेचा एखादा धागा विणला जाऊ शकतो!.......

आपला देश पुरेसा आनंदी आहे? एक समाज म्हणून आपण आनंदी आहोत?

आनंद ही जरी व्यक्तीसापेक्ष बाब असली तरी एक समाज म्हणून आपण आनंदी आहोत का, हा मुद्दा येणाऱ्या काळात कळीचा ठरणार आहे. कारण आपण अनेक नवनवीन जैविक, पर्यावरणीय, मानवनिर्मित संकटांना सामोरे जात आहोत. तेव्हा लोकांचा आनंद आणि समाधान विचारात घेऊन प्रशासन चालवणे, हे भारतासारख्या देशासाठी गरजेचं ठरणार आहे.......

करोना व्हायरस : कुठलाही आजार काही प्रमाणात जैविक, तर काही प्रमाणात सामाजिक-सांस्कृतिक असतो.

द. कोरियामध्ये करोना खूप मोठ्या प्रमाणावर आटोक्यात आला, हे आपण जाणतोच. त्यासाठी तिथं लोकसहभागावरसुद्धा मदार ठेवली गेली, लोकांनी आपण होऊन पुढे यावं यासाठी प्रयत्न केले गेले. ज्यांनी चांगल्या प्रकारे करोनाला अटकाव केला आहे, अशा देशांकडून आपल्याला शिकणं क्रमप्राप्त आहे. कुठल्याही आजाराकडे फक्त वैद्यकीय किंवा जैविक प्रक्रिया म्हणून बघण्याची आपली दृष्टी बदलून त्याकडे सामाजिक प्रक्रिया म्हणून बघणं गरजेचं आहे.......

करोनाचा तात्पुरता ‘साईड इफेक्ट’ : पर्यावरणपूरक जीवनशैली

आपल्याहून आकारानं कितीतरी छोटा असणारा एक विषाणू आपल्याला धारेवर धरू शकतो, याचा प्रत्यय आपल्याला येतो आहे. यानिमित्तानं निसर्ग नेहमीच आपल्याहून जास्त शक्तिमान आहे, याची एक सामाजिक जाणीव आपल्या सामूहिक मनःस्थितीमध्ये रुजत आहे, अशी आशा ठेवायला हरकत नाही. पण वस्तुस्थिती अशी आहे की, जोपर्यंत एक समाज म्हणून आपल्याला निसर्गाचा तडाखा बसत नाही, तोवर आपण जागे होत नाही.......

‘देवी’ हे आंतरविरोध स्पष्ट करणारे सत्य तुम्हाला या समाजाचा घटक म्हणून लाज वाटायला भाग पाडतं.

आपण साऱ्याच एकाच अन्यायाच्या बळी आहोत, हे लक्षात आल्यावर भांडण थांबते आणि नवीन पीडितेला सामावून घेण्यासाठी दरवाजा उघडतो. ती आत येते आणि सगळ्यांचेच काळीज द्रवल्याशिवाय राहत नाही. एक दर्शक म्हणून तुम्ही सुन्न होता. ८० टक्क्यांहून जास्त भारतीय देवीची पूजा करतात आणि त्या देशात दर दिवशी साधारण ९० बलात्कारांच्या घटना नोंदवल्या जातात. अशा प्रकारचं क्रूर सत्य पडद्यावर तरळतं.......

‘अन्न’ या गरजेचं निवारण करण्यात एक राष्ट्र म्हणून आपण सपशेल अयशस्वी ठरलो आहोत!

योजना आणि त्यांची अंमलबजावणी यांतील दरी कमी करणं हे कुठल्या एका व्यक्तीचं किंवा सरकारच्या एका विभागाचं किंवा निव्वळ सरकारचं काम नाही. सर्वांनी एकत्र येऊन कृती करण्याची गरज आहे. आणि ही कृती घर पातळीपासून ते गाव, शहर, जिल्हा, राज्य अशा सर्व स्तरांवर होणं गरजेचं आहे. पोषण हा प्रश्न फक्त एका विभागाचा नाही, तर तो सर्वांचा आहे.......

चेन्नईमधील पाणी टंचाईला जेवढा पर्यावरण बदल जबाबदार आहे, त्याहून कित्येक पटींनी जास्त जबाबदार आहे माणसाचा स्वार्थी हस्तक्षेप

पाण्याचा संयमित आणि काटकसरीनं वापर न करणं, हे वर्तन इतर भारतीयांप्रमाणेच चेन्नईमध्येसुद्धा रुजलेलं आहे. तेथील बंगालच्या उपसागराकडे वाहत जाणाऱ्या तिन्ही नद्या कित्येक वर्षं प्रदूषित पाण्यामुळे जणू डबक्यासमान आहेत. पर्यावरण बदल, अनियंत्रित शहरीकरण आणि कमी होत चाललेला लोकसहभाग हे आज भारतातील प्रत्येकच शहराचं वास्तव आहे. प्रत्येक शहरच या ना त्या प्रकारे मानवनिर्मित पर्यावरण बदलाच्या परिणामांस बळी पडत आहे.......

ट्रान्सजेन्डर आणि नवे ‘राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण’

ट्रान्सजेन्डर समुदायाबद्दलचे गैरसमज, त्यांना स्वत:पेक्षा वेगळं आणि कमी दर्जाचं समजण्याची समाजाची मानसिकता यामुळे सर्वसमावेशक शिक्षणाचं स्वप्न हे स्वप्नच राहतं. पण प्रत्येक लहान मुलाला शिक्षणाचा अधिकार आहे, हे निर्विवाद सत्य आहे. धोरण आणि त्याची अंमलबजावणी यातील अंतर कमी करण्यासाठी ट्रान्सजेन्डर समाजामध्ये आणि सर्वसाधारण समाजामध्ये, अशा दोन्ही ठिकाणी काम करण्याची गरज आहे.......

‘एक लडकी को देखा तो ऐसा लगा’ : शोषितांच्या कथा शोषितांनीच सांगाव्यात!

मध्यंतरापर्यंत कथेची नायिका आपण समलिंगी (लेसबियन) असल्याचं सांगते तेव्हा चित्रपटगृहातले आजूबाजूचे अनेक लोक हसू लागले. इतकंच नव्हे तर चित्रपटात नायकसुद्धा पहिली प्रतिक्रिया म्हणून जोरजोरात हसतो. तेव्हा ही प्रतिक्रिया तिच्या कितीही सवयीची असली तरी नायिका कावरीबावरी होते. चित्रपटगृहात आजूबाजूचे लोक हसत असतात, आपापसात खिल्ली उडवतात, नायिकेवर विनोद करतात.......

जेव्हा अहिल्या, सीता आणि द्रौपदीला ‘#MeToo’ म्हणायचं होतं...

त्या पुरुषाची सामाजिक प्रतिमा, त्याचा जातिधर्म, त्याचा कबुलीजबाब याद्वारे समाजाची सहानुभूती प्रत्यक्ष घटनेकडे कानाडोळा करते. म्हणजेच ‘ते तर ऋषी होते आणि त्यांनी मोठ्या मनानं अहिल्येला उ:शाप दिलाच की’ ही प्रतिक्रिया आणि ‘तो तर मोठा लेखक आहे आणि त्यानं कबुली दिलीय ना’ ही दोन्ही विधानं एकाच साच्यातली आहेत.......

‘ज्याला तुम्ही ‘छोटू’ म्हणता, तो कमावणारा घरातला ‘मोठा’ मुलगा असतो!’

जी मुलं आत्ता शाळेबाहेर आहेत, त्यांची ऊर्जा सकारात्मक कामांकडे, जीवनोपयोगी कौशल्य शिकण्याकडे वळवता येईल, अशा संधी उपलब्ध करणं, त्यांच्या- विशेषत: मुलींच्या सुरक्षिततेची व्यवस्था मजबूत करणं हेसुद्धा तितकंच गरजेचं आहे. ज्योतिबा-सावित्री आणि अशा कित्येकांनी त्यांचं काम केलं आणि शिक्षणाचे दरवाजे उघडले. ते सर्वांसाठी उघडणं आपली जबाबदारी आहे.......

कलम ३७७ : सुखावलेलं इंद्रधनुष्य आणि त्यांच्यापुढील ७ आव्हानं!

न्यायमूर्ती इंदू मल्होत्रा यांचे निकालामधील शब्द असे होते, “कलम ३७७ मुळे समाजानं वाळीत टाकलेल्या या समाजघटकाची इतिहासानं माफी मागावयास हवी.” कायदा बदल आणि तितक्याच ताकदीच्या अशा विधानांमुळे समाजातील संवेदनशील व्यक्तींच्या डोळ्यांत अश्रू तरळले नसतील तरच नवल. सुखावलेल्या इंद्रधनुष्याचा हा उत्साह समाजापुढील आव्हानांना सामोरं जाण्याचं बळसुद्धा देईल हे निश्चित.......

‘लिसनर’ : जर ‘ऐकणं’ तुम्हाला ‘पहायचं’ असेल तर हा लघुपट चुकवू नका

हा लघुपट प्रश्न तर विचारतोच, पण काही उत्तरंही देतो. यातलं सर्वांत महत्त्वाचं उत्तर म्हणजे – माझं कुणी ऐकून घेतलं तर मला हलकं वाटतं. ही गरज दर्शवण्याचीच आज खरी गरज आहे. ऐकणं हे ऐकणं असतं. मग घटना छोटी असो वा आयुष्याचा प्रश्न असो, त्यात गुंतलेल्या भावना खऱ्या असतात. सोशल मीडियावरील आपलं अवलंबनदेखील अंतर्मुख करतं. जसं मला ऐकून घ्यायला हवं आहे, तसं मीसुद्धा ऐकून घेतलं पाहिजे आणि कसं ऐकून घेतलं पाहिजे, याची झलकही दिसते.......

समलैंगिकता – मिथकं आणि सत्य; निमित्त कोलकात्याच्या शाळेतील घटना

जगातील सर्व संस्कृतींच्या ऐतिहासिक दाखल्यांमध्ये जर आपण डोकावून पाहिलं तर अनेक कथा, काव्य, शिल्प यांमध्ये अशी अनेक पात्रं आपल्याला दिसतात, जी समलैंगिक होती किंवा आहेत. समलैंगिकता किंवा त्यासंबंधीचे विचार हे कायमच प्रत्येक संस्कृतीचा एक घटक राहिलेला आहे. भारतीय संस्कृतीसुद्धा त्याला अपवाद नाही, मग खजुराहो येथील शिल्पांचे दाखले असोत.......

“हिच्याशी” लग्न करण्यासाठी “----”ला टॅग करा

वर वर पाहता साधी दिसणारी ही गोष्ट अनेक प्रकारच्या प्रश्नांना जन्म देते. शाळेत मुलांनी एकमेकांना चिडवणं आणि निर्माण होणारा आयुष्यभराचा न्यूनगंड असो, किंवा लग्नाच्या बाजारातले मानापमान असो, कामाच्या ठिकाणी होणारा उपहास असो, किंवा नैराश्य आणि अनेक मानसिक आजारांची निर्मिती असो. एक समाज म्हणून आपण किती प्रगल्भ आहोत, हे तर यावरून ठरतं.......

आजूबाजूच्या ‘अशोक’ला ‘आपलं’ म्हटलं, तर कदाचित समानतेचा प्रवास सोपा होईल

‘तुम्हारी सुलू’ या सिनेमामध्ये सावलीसारखं आणखी एक महत्त्वाचं भावविश्व आहे.... आणि म्हणूनच आपल्या स्वत:मधल्या आणि आपल्या आजूबाजूच्या अशा अशोकला हेरून त्याला ‘आपलं’ म्हटलं, त्याच्या एखाद्या प्रयत्नाला शाबासकी दिली तर कदाचित स्त्री-पुरुष समानतेचा दूरगामी प्रवास अजून सोपा होईल.......

नमस्कार! मी एल्फिन्स्टन-परळचा पादचारी पूल बोलतोय...

माझा काही दोष नाही तसा, पण उगाचच अपराधी वाटतंय. ‘त्या’ २२ जणांचे चेहरे आठवत आहेत.. पायरीवरचे रक्ताचे डाग दिसत आहेत आणि गर्दीच्या हलकल्लोळाचा आवाज ऐकू येतोय. त्या २२ जणांपैकी काही चेहरे परिचित होते, तर काही फारसे न दिसलेले. रोज ‘निष्काम कर्मयोग्या’चं रूप धारण करणाऱ्या मला आज लोकांचे प्राण घेणाऱ्या क्रूरकर्म्यासारखं उगाचच वाटतं आहे.......

© 2026 अक्षरनामा. All rights reserved Developed by Exobytes Solutions LLP.